Historia Kopca Wyzwolenia	tematy powiązane:     Ruch polski w TG w okresie powstań śląskich - tekst Ewidencja miejsc pamięci - tekst Kopiec Wyzwolenia - fotografie Kronika Nowaka - tekst źródłowy "Księga..." Piernikarczyka - tekst źródłowy Tylko pamięć pozostała - scenariusz lekcji pielgrzymka do Piekar - fotografie plan Kopca Wyzwolenia - grafika dawne mapy Śląska - mapy

HAJDA

"Śląski Wernyhora" - Wawrzyniec Hajda urodził się w 1844 roku w Bobrownikach (dziś dzielnicy Tarnowskich Gór. Do historii Śląska przeszedł jako ludowy poeta, autor wielu patriotycznych i religijnych strof. Był także inicjatorem akcji społecznych oraz - jak byśmy dziś powiedzieli - wielkim autorytetem moralnym. To właśnie Wawrzyniec Hajda, ociemniały po wypadku w kopalni starzec, 26 czerwca 1922 roku witał wkraczające do Piekar polskie oddziały i rozmawiał ze wzruszonym generałem Stanisławem Szeptyckim.

Wzrok stracił Wawrzyniec Hajda jeszcze przed ukończeniem trzydziestego roku życia. Był to cios podwójny: utracił także możliwość czytania, którą bardzo sobie cenił. Lektorem Wawrzyńca została z czasem jego żona, a wypadek nie był w stanie zahamować społecznej aktywności "Śląskiego Wernyhory". Wśród wielu jego pomysłów mających na celu obronę języka polskiego i tożsamości narodowej był i ten dotyczący kopca.
Co ciekawe, kopiec miał powstać z okazji dwusetnej rocznicy wiktorii wiedeńskiej i przejścia przez Piekary Jana III Sobieskiego z husarią. Hajda wydał odezwę do mieszkańców rodzinnej miejscowości i okolic tudzież do wszystkich Ślązaków. Na miejsce Kopca upatrzył sobie teren przyległy do piekarskiej Kalwarii - dziś stoi na nim Szkoła Podstawowa numer 4.

Kiedy władze pruskie inicjatywy Hajdy nie zaakceptowały, wraz z grupą podobnych mu zapaleńców zaczął sypać kopiec bez zezwolenia. Osadzono go za to w areszcie, ale - ze względu na inwalidztwo - dość szybko zwolniono. Śląski upór urzeczywistnił jego marzenia wiele, wiele lat później, już w odrodzonej Ojczyźnie, ale tej chwili Hajda nie doczekał.

POWSTAŃCY

20 sierpnia 1930 roku w Piekarach odbył się zjazd byłych powstańców śląskich. Postanowiono pomysł starego Wawrzyńca urzeczywistnić, choć inicjator od siedmiu lat już nie żył. Tym razem kopiec miał upamiętniać powstania śląskie i wyzwolenie ziem polskich. Mijały dni, tygodnie, miesiące... Na "godkach" i ciągle zmieniających się koncepcjach wszystko się kończyło.

Wreszcie nadarzyła się okazja w 1932 roku, kiedy zbliżała się 250. rocznica wiktorii wiedeńskiej. Zawiązano w Piekarach kolejny komitet budowy Kopca. Miejsce jego usytuowania zaproponował zastępca starosty świętochłowickiego, Wiktor Polok, wskazując na tak zwane Kocie Górki. Właśnie w tym miejscu, na zachodnim krańcu Piekar Śląskich składali przysięgę żołnierską powstańcy śląscy przed wyruszeniem do walki.
Rozciągał się stamtąd widok na Piekary, Bytom i całą czarną śląską okolicę ze wzgórka o wysokości 333 metrów nad poziomem morza. Było to miejsce uświęcone tradycją. Tu musztrowali się młodzieńcy z piekarskiego "Sokoła". Pomysł zaaprobowano i powołano kolejny komitet budowy Kopca.

PROJEKT

Plan kopca zamówiono w Katowicach, zakładając, że u podnóża mieć on będzie 68 metrów średnicy, a wysokość aż 30 metrów. Stożek taki miał objętość 25 000 metrów sześciennych. Niestety, zaczęły się kolejne kłopoty. Trzy hektary ugorów pod kopiec należały do hrabiego Henckla von Donnesmarcka. Był to człowiek interesu i zażądał więc 12 000 ówczesnych złotych, a była to kwota bardzo wysoka. Komitet dysponował o połowę mniejszą. W kraju i na Śląsku trwał kryzys gospodarczy. O pieniądze było niezwykle trudno.
Upór Ślązaków raz jeszcze dał o sobie znać. Ludzie wyzbywali się ostatniego grosza, sprzedawali ślubne obrączki, aby tylko zgromadzić potrzebną kwotę.

17 września 1932 roku transakcja z niemieckim hrabią doszła do skutku. Wmurowano kamień węgielny z aktem erekcyjnym w fundament podstawy Kopca. W akcie tym czytamy: "Za wspólną inicjatywę powstańców śląskich, Komendy Korpusu Kadetów ze Lwowa, na wiadomy znak walki i poświęcenia ludu śląskiego o wolność oraz jako symbol łączności z Macierzą, a także ku uczczeniu pamięci poległych w powstaniach bohaterów nad brzegami Odry u Góry św. Anny, postanowiono zwyczajem polskim usypać Kopiec okazały. Kopiec ten stanowi pracę ludu śląskiego bez różnicy stanów i będzie przypomnieniem dla przyszłych pokoleń o bohaterskich powstaniach śląskich. Zaś nie wyzwolonym braciom naszym będzie nadzieją, że dla nich kiedyś zaświta jutrzenka swobody i wolności."

BUDOWA

Ziemię sypali weterani powstań, żołnierze Wojska Polskiego, studenci i uczniowie, harcerze - całe społeczeństwo Górnego Śląska, ale także z innych regionów kraju, również z zagranicy. Głównie jednak mieszkańcy Piekar Śląskich oraz sołectw i gmin okolicznych. Złożono w Kopcu uświęconą krwią ziemię z pól bitewnych Cedyni i Psiego Pola, Kołobrzegu, Niemczy i Głogowa, Grunwaldu i Racławic, Kędzierzyna, Góry św. Anny, Lwowa i Warszawy...

Nowy naczelnik gminy piekarskiej - Bartłomiej Płonka przyśpieszył prace budowlane w roku 1934. Do akcji propagującej sypanie kopca włączyli się politycy i luminarze kultury, by wymienić Wojciecha Korfantego, Gustawa Morcinka, Polę Gojawiczyńską, Kazimierza Gołbę.
20 czerwca 1937 roku - w piętnastą rocznica wkroczenia do Piekar wojsk polskich pod dowództwem generała broni Stanisława Szeptyckiego, kopiec był gotowy. Odbyła się wówczas wielka polową dla tysięcy zgromadzonych Ślązaków i patriotyczna uroczystość z mszą mieszkańców całej Polski. Uczestniczył w niej między innymi wicepremier Eugeniusz Kwiatkowski - budowniczy Okręgu Przemysłowego.
Gdyni i Centralnego Trudno zliczyć wszystkie uroczystości, które od tamtego czasu odbyły się przy piekarskim kopcu. Dość wspomnieć, że właśnie tam, w maju tego roku Piekary Śląskie otrzymały swój sztandar ufundowany przez Komitet Obywatelski.

Ale Kopiec Wyzwolenia każdego dnia, nie tylko od święta, przypomina nam o sprawach ważnych dla Górnoślązaków: o poszanowaniu tradycji, o narodowej godności. I miejmy nadzieję - przypominać będzie jeszcze długie lata.

Zbigniew Markowski