|
Święta
pisankami malowane
|
|
|
-
pobierz poniższy tekst w formacie
Microsoft Word -
Wielkanocne obrzędy i
zwyczaje.
Cele
- Zapoznanie z
obrzędami i zwyczajami
związanymi z Wielkanocą
- Budzenie szacunku
dla tradycji i przeżyć
związanych z okresem Świąt
Wielkanocnych.
- Rozwijanie
poczucia przynależności ucznia
do rodziny i społeczności
lokalnej
- Wdrażanie do
kultywowania świątecznych
tradycji ludowych
- Przedstawienie
użytkowej formy sztuki - pisanki
Przebieg lekcji
Zadania dla nauczyciela
- Zlecenie pracy ze
słownikiem w celu odnalezienie i
zapisania pojęć:
"obrzęd",
"zwyczaj" ,
"tradycja",
"folklor"
- Wykład na temat
dawnych zwyczajów i obrzędów
wielkanocnych (ściąga)
- Przeprowadzenie
dyskusji na temat zwyczajów i
obyczajów wielkanocnych jakie
zachowały się do dnia
dzisiejszego i dlaczego, zdaniem
uczniów, inne zwyczaje i
obrzędy nie są kultywowane
Zadanie dla uczniów
- Odnalezienie w
słowniku pojęć:
"obrzęd",
"zwyczaj" ,
"tradycja",
"folklor". Zapisanie
ich w zeszytach i wyjaśnienie
własnymi słowami ich znaczenia.
- Aktywny udział w
dyskusji
- Wykonanie pisanek
do klasowego koszyka
wielkanocnego.
- Wykonanie
ekspozycji w koszu
Metody i formy
pracy
- Wykład, dyskusja,
praca ze słownikiem, swobodna
ekspresja plastyczna
Pomoce dydaktyczne
Słowniki Języka
Polskiego, pisanki z różnych stron
kraju lub ich zdjęcia ( np.
"Poradnik Domowy" nr 4/2000),
kosz wiklinowy, ozdobna serwetka, zielone
gałązki, bazie, żonkile itp. wydmuszki
z jajek lub ugotowane na twardo jajka, (
niektóre już zafarbowane do skrobanek),
farbki, pędzelki, włóczka, papier
kolorowy, klej, szpilki umocowane na
patyczkach, różnokolorowy lakier do
paznokci, flamastry,
Osiągnięcia
- Uczeń potrafi
- Wyjaśnić
pojęcia "obrzęd",
"zwyczaj" ,
"tradycja",
"folklor"
- Opowiedzieć o
obrzędach i zwyczajach
wielkanocnych
- Opowiedzieć o
różnych sposobach wykonywania
pisanek
- Opowiedzieć,
jakie zwyczaje wielkanocne
przetrwały do dnia dzisiejszego
- Zauważać zmiany
w życiu ludzi na przestrzeni
dziejów
- Wykonać pisankę
- Ułożyć
dekoracyjną kompozycję
Uczeń kształci
- Umiejętność
posługiwania się słownikiem
- Poprawność
wypowiedzi ustnej
- Umiejętność
brania udziału w dyskusji
- Umiejętność
wyrażania własnych opinii
- Postrzeganie
współczesności jako
kontynuację dzieła
wcześniejszych pokoleń
- Potrzebę
kultywowania tradycji
świątecznych
- Umiejętności
plastyczne
- Inwencję
twórczą
Ściąga dla
nauczyciela
Obrzędy są zespołem
zbiorowych działań i praktyk będących
częścią publicznej działalności o
charakterze religijnym lub świeckim. Za
główny cel i funkcje obrzędu w
społeczeństwie uznaje się
podtrzymywanie integracji. Obrzędy,
wiosenne sprawowane w okresie wiosennego
przesilenia słonecznego, odgrywały w
tarnogórskiej kulturze chłopskiej rolę
szczególnie doniosłą. Powtarzalność
i harmonia przebiegu rocznego cyklu
słonecznego warunkowały prawidłowość
procesów wegetacyjnych, co w kulturze
opartej o uprawę ziemi i hodowlę
decydowało o egzystencji człowieka.
Kulturowym sensem tych obrzędów było
rytualne rozbudzenie życia po martwym
okresie zimy. Wstępną fazę obrzędów
wiosennych stanowiły zwyczaje i rytuały
zapustne, sprawowane u schyłku zimy.
Celem ich było ożywienie sił
rozrodczych i zapładniających, zarówno
w świecie ludzi, jak też u roślin i
zwierząt. Po wsiach podczas Zapustów
chodziły chłopięce grupy
przebierańców, wygłaszał zabawne
oracje, kończące się życzeniami
dobrych urodzajów. Praktyką mającą
ułatwić przybycie wiosny było topienie
lub palenie w Śródpościu
"Marzanny", kukły ludzkiej
personifikującej zimę i śmierć. O
północy przed środą popielcową
odbywał się "Śledzik"-
pożegnanie z zapustami. Po środzie
popielcowej odbywał się "Kozi
czwartek" - zabawy przebierańców
powiązane z satyryczną oceną
mieszkańców wsi. Wielki Post
poprzedzony był Popielcem. Na sześć
tygodni ukrywano naczynia, w których
przechowywano potrawy mięsne, np.
tygielki na okrasę.
Cykl obrzędów
wielkanocnych, sprawowanych w kolejne dni
Wielkiego Tygodnia, rozpoczynał się w
Niedzielę Palmową (nazywaną też
kwietną lub wierzbową) święceniem
"palm", sporządzonych z
gałązek leszczyny, obdarzonej według
wierzeń nadprzyrodzoną mocą
życiodajną, w które wplatano rośliny
wodne, najczęściej wierzbę i trzcinę,
reprezentujące siły rozwoju i wzrostu
oraz rośliny wiecznie zielone,
symbolizujące ciągłość
odradzającego się życia, a całość
ozdabiano papierowymi kwiatami i
kolorowymi wstążkami, wyrażającymi
pełnię rozkwitu sił witalnych.
Czarodziejska moc palmy płynąca z
właściwości wplecionych w nią
roślin, wzmocniona faktem poświęcenia,
czyniła z palmy uniwersalny atrybut
magii ochronnej, leczniczej i
wegetatywnej. Palma służyła bowiem
jako środek zabezpieczający dom i
domowników przed wszelkim
nieszczęściem, zwłaszcza piorunami i
pożarem. Stosowano ją w profilaktyce
chorób gardła i żołądka u ludzi oraz
w leczeniu wielu niedomagań u zwierząt.
Podkładano jej fragmenty pod pierwszą
wyoraną na wiosnę skibę i dosypywano
"bazie" do ziarna siewnego. W
Wielką Środę gospodarze wychodzili z
poświęconą w ubiegłym roku wodą, by
święcić pola, aby dobrze rodziły. Od
Wielkiego Czwartku używano kołatek
zamiast dzwonków w kościele, smagano
dzieci gałązkami brzozy lub jałowców
tzw. "Boże Rany" i
praktykowano "głodne piątki".
Od Wielkiego Czwartku do Wielkiej Soboty,
po wsi biegali też chłopcy z
drewnianymi terkotkami i kołatkami,
czyniąc ogromny hałas, który miał
odstraszyć i trzymać na dystans złe
moce. Mogły one, bowiem przez swą
obecność osłabić lub nawet zniweczyć
skuteczność sprawowanych obrzędów.
Masło robione w Wielki Piątek
gospodynie przechowywały przez cały rok
i używały go potem jako lekarstwa na
rany dla ludzi i zwierząt. Zniesionym w
tym dniu jajkom przypisywano cudowną
siłę - podobno nigdy się nie psuły, a
rzucone do ognia natychmiast gasiły
pożar. Wielka Sobota - to dzień
"święconego". W tym dniu
nikomu nie wolno było pracować, chyba
że piec święcone. Rano w Wielką
Sobotę święcono ogień. Popiół, ze
stosu rozpalonego przed kościołem,
zbierali gospodarze i rozsypywali na polu
podczas pierwszej orki. Przez cały
dzień święcono również żywność.
Po przyjeździe z kościoła należało
obejść ze święconym dom trzy razy,
aby zapewnić mu dostatek i pozbyć się
szczurów i myszy. Stary obrzęd
błogosławienia żywności znany w
kościele katolickim już w VIII w.,
zachował się w Polsce do dziś. Wielką
Sobotę kończyła Rezurekcja. Gdy
rozległy się dzwony na rezurekcję,
wszyscy szli do kościoła, gdyż
wierzono, że kto nie pójdzie do
kościoła, będzie chorował. Po
uroczystej mszy pod kościołem
strzelano. Gospodarze zaś śpieszyli w
pole, by święconą wodą
pobłogosławić zagony, w każdym
zatknąć palmową gałązkę i mały
krzyżyk z patyczków. Odbywały się
swoiste wyścigi furmanek, gdyż
wierzono, że kto pierwszy do domu
zajedzie temu zboże w tym roku
nadzwyczaj się uda. Gospodarze szli
również do sadów i potrząsali
drzewami owocowymi, by rodziły obficie.
Obowiązkowo
przygotowywano pisanki. Potocznie
wszystkie barwne i zdobione wzorami jaja
wielkanocne nazywamy pisankami, chociaż
ich nazwy są różne, w zależności od
zastosowanej techniki zdobniczej.
Jednobarwne noszą nazwę malowanek,
kraszanek. Praktyka przygotowywania i
święcenia wielkanocnych pisanek wywodzi
się z roli, jaką jajko od stuleci
pełniło w kulturze chłopskiej jako
symbol życia i płodności. Pokrywanie
jego skorupki kolorowymi ornamentami,
wizerunkami symboli sił witalnych lub
atrybutów magii miało wzmóc cudowne
właściwości jajka. W różnych
regionach Polski różnie zdobiono jajka.
W Polsce tworzeniem pisanek zajmowały
się wyłącznie kobiety, najczęściej
dziewczęta i młode mężatki. Na
Kurpiach wydmuszki jaj oklejało się
włóczką i sitowiem. Łowiczanki
oklejały wydmuszki wycinankami z
kolorowego papieru. Na ufarbowanej
pisance opolskiej wzory roślinne
wydrapywało się nożykiem. W wielu
miejscach kraju do dziś pokrywa się
jajka wzorami nakreślonymi woskiem, a
następnie barwi się je w wywarze z kory
dębu lub olchy na czarno, z pędów
młodego żyta lub trawy na zielono,
łupin cebuli na brązowo, obierek buraka
na różowo. Pisanka pełniła zarówno
funkcję talizmanu, chroniącego przed
złem lub sprowadzającego pożytek, jak
i atrybutu magii wegetatywnej, zdrowia,
miłości, a podczas dzielenia się
jajkiem w Niedzielę Wielkanocną
przyjmowała rolę wigilijnego opłatka.
Wśród wielu obrzędowych zastosowań
wielkanocnych pisanek podkreślić
należy rolę jaką odgrywały one jako
dar, przekazywany sobie przez ludzi z
intencją pomnażania sił witalnych
obdarzanego. Ofiarowano je w dowód
przyjaźni najbliższym i przyjaciołom.
Podarowanie pięknie ozdobionego jajka
było wyrazem dobrych życzeń i
serdecznych uczuć. Pisanka pełniła
też funkcję swoistego bileciku
miłosnego - ofiarowanie jej chłopcu
przez dziewczynę było pośrednią
formą wyznania uczuć. Popularna była
też zabawa polegająca na toczeniu po
stole pisanek albo stukaniu nimi o
siebie. Stłuczone pisanki stawały się
własnością posiadacza nienaruszonej
pisanki.
Pierwszy dzień świąt -
Wielka Niedziela - upływał na ogół w
ścisłym rodzinnym gronie, dopiero
Poniedziałek Wielkanocny był dniem
składania wizyt sąsiadom i znajomym.
Wzajemne oblewanie się wodą w tym dniu,
powszechne do dziś, jest praktyką
bardzo starą. Pierwotnie miała ona
charakter zabiegu magicznego, mającego
poprzez kontakt z wodą wzmóc siły
płodności zarówno u ludzi, jak i w
świecie przyrody, oraz sprowadzić
deszcz, tak niezbędny dla rozwoju
wiosennych zasiewów. Tak jak w czasie
świąt Bożego Narodzenia chodzono
"po kolędzie", tak w czasie
Wielkiej Nocy chodzono " po
dyngusie". Po dyngusie dziewczęta
chodziły po wsi z maikiem, czyli
przybraną wstążkami gałązką a
chłopcy z kurem - kogutem. wystruganym z
drewna i ozdobionym piórami z kogucich
ogonów. Chodzenie po wsi z gaikiem i
kurem trwało do Zielonych Świątek. W
czasie Zielonych Świątek obejścia
domowe przystrajano gałęziami młodych
brzóz i lipy a przed domami wysypywano
czysty piasek i rozrzucano na nim
tatarak. Wnętrza mieszkań, a
szczególnie okna, by odpędzić złego
ducha i czarownicę, również
przystrajano tatarakiem. Potem gałęzie
i tatarak palono na sobótce.
Na podstawie:
E. Ferenc: Polskie
tradycje świąteczne, Poznań 1977
E. Frankowski: Kalendarz obrzędowy ludu
polskiego, Warszawa 1928
R. Hryń - Kuśnierek, Z. Śliwa
:Encyklopedia tradycji polskich, Poznań
2002
J. Uryga :Rok Polski w życiu, tradycji i
obyczajach ludu, Włocławek 2002
|
