tematy powiązane:     Tarnogórscy Donnersmarckowie - tekst Ruch polski w TG w okresie powstań śląskich - tekst Dzieje Radzionkowa - tekst Ordunek Gorny - tekst Kopiec Wyzwolenia - tekst dawne fotografie - fotografie Szlakiem zabytków - scenariusz lekcji

KRÓTKIE WYOBRAŻENIE
HISTORYI SZLĄSKA DLA SZKÓŁ ELEMENTARNYCH

przez J. Lompę
Szkolnego i Organistę w Lubszey

własnym nakładem do druku podane w Opolu roku 1821 drukowano
u Królewskiego Regency - Drukarza K.B. Fiestla

Przedmowa.

Te małe dziełko podaię nauczycielom szkół Elementarnych oyczyzny, zwtym zaufaniu, że go używać mogą. Będąc przeświadczony, iż tę małą pracą moim współrodakom pożytecznym się stać mogę; zebrałem zniemieckich dzieiów (te krótkie wyobrażenie historyj szląska naszego, i odważyłem się, one na oyczysty ięzyk przełożyć, gdyż mi wiadomo iż u nas o tey materyi w polskiey mowie ieszcze żaden dla szkół naszych nie pisał.

Wydaiąc to na widok publiczny, spodziewam się, ż praca moia, od przyiacieli edukacyi mile przyięta będzie, co mi dostatccznę nagrodą i zachęceniem wielkim do dalszego postępowania w pilnowaniu przysługiwaniu się, szkołom naszym bydź ma. Ja iako Szlązak piszałem dla Szlęzaków.

Jezli się też niegdzie nie prawie Polskie wyrazy znayduję, to mi znawczy polskiego ięzyka wybaczą, gdyżem ich koniecznie, potrzebowej. niechcąc nowych polskich słów robić lub niezwyczaynych używać, a nadto pewiem iestem ze tu wszystkie cudze wyrazy rozumiane będą.

I. Rozdział.
Imiono Szląska. Naystarsi mieszkańcy.

Szląsko wnaystarszych pismach Zlezia nazywane bywa, które słowo od Quadów, jednego ludu zpierwszych obywatelt Szląska pochodzi. Quad wyraża w starey niemieckiey mowie zle: a Polacy nazywaią ieszcze po dziś dzień pornieszkańców Szląska. Zlęzakami lub Szlązakami.

Pierwsi Szląska pomieszkańey zdaią się bydz, podług twierdzenia Tacitusa, łacińskiego dzieiopisarza, Quadzi i Ligiorzy w dolnym, a Goci, Marsygni i insze rzeszy, w górnym Szląsku. Te pospólstwa należały do tych samych drobnych rzeszy, które Niemcze osadzały. Ci pierwsi obywatele nie mieli ustawicznych pomieszkań, iako to u wszystkich narodów tych iest, które się rolnictwem nie trudzą, tylko polowaniem i paszeniem bydła bawią, więc też byli od inszych im podobnych hordów rozproszeni.

II. Rozdział.
Słowianie. Wiara chrześciańska.

W szostym wieku po narodzeniu Chrystusa Pana przybyło do Europy wiele słowiańskich narodów, od morza czarnego, które potym Czechy, Niemce Szląsko, Polskę, Morawę i insze kraie zaięły. Szląsko należało wtedy do Polskiey, więc też prowińeyą tego kraiu zostało.

Polscy słowianie byli wtedy ieszcze poganami. Religia chrześciańska zaprowadzona była nayprzod do Polskiey przez Morawiany na początku 10.wieku ale ona była obrządku greckiego, bo takową miały Morawiany, przyniesianą do nich przez Świętych Cyrilla i Metodyusa. Dopiero gdy Mieczysław I. przez swe za ślubienie z Dombrewską Xięzną Czeską sarn przyjął wiarę chrześciańską i narod do niey pociągnął obrządek rzymsko-łaciński zastąpił mieysce greckiego a tak też przez to Xiązę była wiara chrześćiańska do Szląska wprowadzóna. Mieczysłav założył w roku 965 w Szląsku pierwsze biskupstwo w wsi Szmogorzowie (w powiacie Namysłowskim) wkilka lat 1041 ale, było przenisione do miasteczka Byczyny, (w powiacie Kluzborskim) iak insi twierdzą, do Ryczyny (Rutzen), a w roku 1052 do Wrocławia. To biskupstwo podlegało z początku Arcybiskupowi w Gnieznie iako metropolitanowi; lecz przez poznieysze odłączenie Szląska od Polskiey, ustało powoli te zwięzanie, a przyszło pod Papieża i otrzymało samowładność.

Pierwszy Biskup był włoch Godfried. W. wsi Krzyzownikach. przy Rychłalu, postawił pierwszy znak Chrześćiański, Krzyz S. z figurą, na tym rnieyscu, na którym teraz kościół stoi. Roku 983 zbudowa Biskup Urban w Szmogorowie, pierwszą Skołą w Szląsku.

III. Rozdział.
Własne Xiążęta.

W dwunastym wieku (1136) otrzymało Szląsko własnych Panów, gdyż polskie Xiężąta za przyczyną Cesarza niemieckiego trzem synów od nich wygnanego breta Władysława, Szląsko ustąpić musiały. Tych nowych Xiążąt rozmnożone potomstwo, podzieliło kray na różne xlęztwa, które po iednernu odrywały się od ciała narodu polskiego, aż na koniec r. 1335 pod Kazimierzem wielkim zupełnie zostały hołdowniczemi Królów Czeskich.
Xiążęta wszystkie wiodły powszechne imię Piastow, bo niezawodnie od Piasta xięeczia Polskiego pochodzili.
Pierwsi Xiązęta dostąpili za niemiecką podporą tego kraiu, więc się też do Niemczech przywiązali; żenili się zniernieckirni xięzniczkami, przyciągali niemieckich ryczerzi i mieszkańców przez przywileie rożne w kray, a tak powstało powoli niemieckie urządzenie, obyczaie i prawa, a niemiecki ięzyk stał się panuiącym, osobliwie na dolnim Szląsku, wniektorych zaś częściach ieszcze w teraznich czasach polska mowa panuie. Przy rozszerzeniu niemieckich obyczaiow nie za służył się żaden więcey, iako, Jadwiga Swięta, niemiecka xiężna, małżonka Henryka brodowatego, xiązęcia dolniego Szląska. Tak też Klasztory Cystersów. które większę częścią w 12 i 13 wieku w Szląsku założone były, pomagały wiele do uprawienia kraiu i oświecenia iego mieszkańców.

IV. Rozdział.
Wpadnienie Mogołów.

Mogołowie, naród pasterski z Azyi srzedniey, zagrozili tę część świata i całą zachodnię Europę. Jeden nawał od nich przypadł przez polskę z wielkim okrucieństwem do Szląska, nie, aby go zdobyli, lacz aby go wyłupili. Henryk drugi, syn Jadwigi S. xiązę Wrocławski i Lignicki stawił im się z swoią uzbroioną mocą naprzeciw, ale był po kilku porażkach od nich r. 1241 pod wsię Wahlstatt przy Lignicy zwyciężony i stracił życie swoie. Wtey potyczce 30,000 chrześćian poległo, tak że 9 worów im uciętych uszy, poganie posłali do swego kraiu i potem opuscili Szląsko.

V. Rozdział.
Szląsko staie się Prowincyą Czechów.

Xiążęta Szląskie rozdzieliły się na wiele pokoleń tak że większa część znich uboga i mdła była. Nie tylko w większych miastach, iak to: w Wracławiu, Lignicy, Brzegu, Oleśnicy, Swidnicy, Głogowie, Cieszynie, Raciborzu, lecz też w nmieyszych, iak to: w Glivvicach, Steinowie i w Toszku, były właściwe Xiążęta. Jeich przychody były nie znaczne, bo wtedy ieszcze podatków akcyzowych nie dawano; xiążęta miały własne koronne dobra, niektóre cła i płaty od miastów. Oni chcieli przecię podług zwyczaiu wynośnie żyć i potrzewbowali zawsze pieniędzy; więc przedawali swoie dobra i zastawiali miasta i całe przyległości ich aby sobie z biedy pomogli. Jan zdomu Luxenburg, w polityce biegły i chytre xiążę został w 14 stym wieku Krolem Czeskim. Zażył on tey okazyi, iż w biedzie tkwiących szląskich xiążąt, iednego po drugim przez obietnice, na mowy, nieiakie podarunki, grozby i gwałt pozyskał, że onego za ich Pana, a siebie za iego hołdowników uznali. Król Czeski otrzymał przez to znakomiły wpływ w Szląsku, i te prawo, po wymarciu każdego Xiążęcgo pokolenia, iako ich Pan lenu, ieich kraie do swey korony w cielić iak się to naypiervvey z Wrocławiem (1235) a niekórzey z Swidnicą i Jaworem stało. Te xięstwa od tych czasów należały samowładnie koronie Czeskiey. Ta odmiana zdarzyła się roku 1227 - 1355.

VI. Rozdział.
Królowie Czescy.

Tak rządzili od tych czas Krolowie czesćy, Cesarz Karol IV, syn iego naystarszy, Cesarz Wacław, iego drugi syn Cesarz Sygmund, tego zaś zięć Cesarz Albertus, i tego małoletni svn Władysław, od roku 1355 aż 1457, częścią iak istotni rządcy, częśćią zaś, iak samowładni Panowie lenu. Wsamowładnych lub dziedzicznych xięstwach urządzali oni kraiowych starostow. czyli Hauptmanow za wielkorządcow, a nad xiążętami wiedli prawa państwa hołdowniczego.
Wszystkich tych Potentatów nie możno przyrownywać z teraznieyszemi Krolami, bo oni mało władze przychodów i okazałości mieli: Kraiowe ustanowienie było ieszcze tak ugruntowane, iż oni mało się starali o wewnętrzne okoliczności kraiu, a poddani czynili wnayczęstszych przypadkach w cale podług własney woli. Ztąd często kłótnie między mieszczanami i ieich Magistratami w miastach powstawały, które przez handel i rzemiosło bogatemi i możnemi się stawały.
Szlachta, która w dawnieyszych czasach zmocnienie i okazałość iedinie miała, zazdrośćiła stanu rnieszcańskiemu maiętności, więc z zamków swoich wyloty na rabunek czyniła i pozwalała sobie wszelakie wykroczenia, do czego ią surowość obyczaiów zwodziła.
Kray wtedy był pełen małych polaiemnych i publinych woien i rozruchow.

VII. Rozdział.
Husytskie niespokoie.

Piętnasty wiek był ze wszystkich naybardziey pustoszący dla Szląska. W Czechach mianowicie powstały sprzeciwienia w Religii. Xiądz Jan bowiem rodem ze wsi Husinecz, od rodziny Mistrz Jan Hus zwany, zaczął byt w Pradze w Kośćiele Betlehem, opowiadać w Czeskim ięzyku nauki Wiklefa, a to będąc kaznodzieją Czeskim z fundacyi Kościoła, bo dawniey iak w Czechach tak też i w Polsce rzadko bywały kazania do ludu.
Nienawiść krola Wacława z Czesarstwa złożonego, ku duchowienstwu dodawała śrniałośći Husowi do powstani przeciw całemu urządzeniu kośćioła. Powołano go do Rzymu ale mu tey podroży Król Wacław niedopuśćił. Zakłocenie pomnozyło się iak niemieccy Studenci z Pragi wyszli, ponieważ Król Wacław iż od Nierncow urażony był, za radą Husa Czechom Akademji Praskiey trzy głosy, a Niemcom tylko ieden na opak dał, a tak całe Czechy podzieliły się na dwie częśći. Jedna daleko większa z Husem trzymała, druga mnieysza przeciw niemu była.

Wo wych mniey oświeconych czasach nie można było wsprzeczkach, o wiarę tak rozsądnie i uważnie myśleć iak teraz. Nieuskromione oświatą umysły, porywcze do oręża duchy, unosiły się w zapały do prześladowanin, a ztąd wzrosły krwawe zamieszania. Te chcąc uspokoić Sobór Konstancyiski powołał Jana Husa r. 1415 aby się zamawiał, gdy ale tego nie mogł, kaźano go żywcem spalić. To i spalenie towarzysza iego, Hieronima, r. 1417 dało hasło do powstania Czechom że zpomsty oręże uchwycili i z źaiadłością barbarow wolowali.

Wypowiedzieli Królowi swoiemu posłuszeństwo, Zwyciężyli wszystkie na przeciw onym w Niemczech zebrane woyska, w padali w wszystkie kraie, mordawali i rabowali z wielkim okrucieństwern wszędy gdzie tylko przyśli. Często w targnęll się też i do Szląska, znalezli tu i niektórych Partyzantów, których przyleżytość do rabunku przywabiła. Nie które z potężnieyszych miast opierały im się podaremmo, kray był swemu losowi oddany . wszystko pełno Anarchii i spustoszenia, Czeszy byli w sarney rzeczy, gdy Huzyci sami między sobą nie zgodni byli, nieco u pokoioni, ale pomieszanie myśIi i rabunki i rozruchy trwały i W. Szląsku ieszcze.
Młody Władysław, Król Czeski, urnarl 1457 bez pozostawienia potomką i ztad obrano Czeskiego Szlachcica z wielkiemi przymiotami Jerzego Podiebrada, za Króla.
Jedna część Szlązaków przyięła go za Króla, druga zaś ale, do którey miasto Wrocław należało, zarzucało go, ponieważ go za błędnowiernego trzymała. Publiczna woyna zaczęła się między obiema Partyygami z wszystkim zniweczeniern na nowo i trwała aż do śmierci Króla Jerzego, po którym Maciey Król węgierski, który aż dotąd przeciwnę partycię podpierał, wpokoiu Szląsko otrzymał.

VIII. Rozdział.
Maciey król węgierski naywyższe Xiąże w Szląsku.

Te xiążę było woienne, uważne i roztropne. On ustanowił całą zanurzoną mocarstwa okazałość Kraiu, zniszczył wiele rabierskich zamków, posadził naywiększego namiestnika i był pierwszym ktory w tych okolicach stoiące woysko utrzymywał. Miał on wielką baczność na utrzymanie publicznego pokoiu i wypisał nayprzod powszechne płaty; iednyrn słowem, pod nim przemieniło się całe urządzenie Szląska. Jego następca, Władysław Król Czeski, którego też Węgrzi za swego Króla obrali, nie miał w prawdzie tego ducha poprzednika swojego, iak też iego własny małoletni Syn Ludwik II., Który r. 1526 w nieszczęsliwey porażce z Turkami przy Mochaczu w bagnie utonął, ale Szląsko zostało przecię pod iego mocnym rządem spokoyne i narad przyzwyczaił się powoli do porządku i Regularności.

IX. Rozdział.
Różnica w Wierze.

W 16 tym wieku wszczęła się wielka różnica w wierze, która do dzisiayszego dnia nie tylko w Niemczech ale niemało w całey Europie trwa.
W roku 1517 powstał ieden człowiek na Imię Marcln Luter. Był on synem ubogiego górnika, w mieście Eisleben w Saxonii zrodzony (1483). Ztąd udał się do szkół do Eissnach i został Augustyanem w Erfurcie. Fryderyk I., mądry, Elektor Saski zrobił go Professorem Teologii w nowo założoney Akadernii Wittenberg, a tu gdy właśnie powstała sprzeczka między tymże Marcinem Lutrem a Dominikanem Janem Tetzel o odpusty, był początek tey odmiany. Ci, co stronę Lutra trzymali, nazywal; się od nazwiska iego Lutrami; później zaś, że udawali, iż chrześćianin tylko to samo wierzyć powinien, co się W Ewanirlii znayduie, zaczęli się naźywać Ewanielikami.

Tłomaczenie pisma świętego więzyku niemieckim, Katechizmy po niemiecku pisane i pieśni, lud Saxonii naybardziey do strony Martia Lutra przywiązały i podparły partyą iego, a nauka iego rozkrzewiła się wkrótce większą częśćią nietylko w Niemczech ale też i w Szląsku od r. 1520.

X. Rozdział.
Szląsko przypada do Austryi.

Ludwik Król Czechow Węgrow, xiążę naywyższe Szląska Margrabia Morawii i Luzacyi nie miał dziedzica mężkiego, iego siostra Anna była za Ferdynandem Arcyxiążęciem, bratern Cesarza Karola V., który potym po Rezygnacyj brata swego, sam Cesarzem został wydaną i przez te złączenie wszystkie raje Ludwika przyszły do Austryackiego domu, u którego Szląsko aż do 1742 pozostało. Aż do 1740 byli arcy xiąźęta Austryackie oraz ze Cesarzów niemieckich obierani a tak też przez prawo dziedziczne naywyższemi xiążętami Szląska. Ponieważ i Węgry posiadali, więc koniecznie wynosną moc naprzeciw Turkom mieć musieli, od których często napadnioni bywali. Koszta tych woien, które z Turkami prowadzili, czyniły potrzebno wypisanie płatów czyli poborów, po Szląsku dawki. (1527) Król Maciey pożądał ie tylko w różne terminy, teraz ale zostały ustawicznemi; Narod przyzwolił na nie i to bez wszelkiego opierania się, ponieważ moc Turecka samey oyczyznie niebezpiecznosćią groziła, i przy tym wcale zmienionym sposobie prowadzenia woyny stoiących Armiow i Armatow potrzebowano, bo z przywołaniem ryczerstwa starey hołdowney milicyi mało wywieść można było. Epoka od r. 1526 aż ku końcu tego wieku była szczęśliwym czasem dla Szląska. Zaden nieprzyjaciel zagraniczny nicnacierał na ten naród; wszystkie woyny i rozruchy w kraiu ustały i historya zadney znakomitey odmiany ztey Epoki donieść nie może.

XI. Rozdział.
Przyczyny niezgody różnowierców.

Protestanci lub pomienioni Ewanielicy, mnożyli się od roku do roku; Zróżnych przeciwności między nimi i katolikami, powstały gęste skargi i utykania obuch partyiow. Jedna krzyczała nad prześladowaniem, druga nad niesprawiedliwym przywłaszczeniem. To samo działo się w Czechach, gdy ale ten narod co raz niespokoynieyszym i tym bardziey zaiuszonym się stał, tak ta sama niezgoda obuch części, tym niebezpiesznieyszą się pokazała. Kłopot między Pryncami domu Austryackiego dał Czechom i Szlązakom powód (1609) sobie od Cesarza Rudolfa przywileii względem wolności wiary wymódz, pod titulem: Literae Maicstatis, przez które Protestantom zupełna wolność wiary przyrzeczona była.
Po Rudolfie II. nastąpił synowiec iego Ferdynand II., lecz Czeszy nie chcieli go przyiąć z Króla i Pana, udaląc za przyczynę odrazy, gorliwość iego ku wierze Katolickiey. Wczechach wynikły niespokoie (1618) i rozgniewani Czeszy na Ministrów Czesarskich, wyrzucili trzech oknem z Ratuza w Pradze, wygnali Jezuitów i wypowiedzieli Cesarzowi posłuszeństwo.

Szlązacy przystąpili do nich i tak obrali sobie (1619) za Króla Fryderyka V., xiążę Falzhrabia Reńskiego, który kalwinską wiarę wyznawał.

XII. Rozdział.
Trzydziestoletnia woyna.

Okolicznośći Ferdynanda były z początku nie naylepsze, ale przez wytrwałość, omyłki iego nieprzyiacieli, i walecznych Jenerałów, do których osobliwie Tylli i Wallenstein należą, otrzymał zwycięztwo. Król Fryderyk był pod Pragą (1620) porazony; Czechy i Szląsko musiały się znowu Cesarzowi poddać i odtąd ostro się znimi obchodzono; Szląsko tylko otrzymało za przyczyną Elektora Saskiego ieszcze znosnieysze Kondycye, Ta woyna rozszerzyła się pod udaniem; chcąc partyzantow Króla Fryderyka przeslądować, po caley niemczyznie, a iuż na tym punkcie stało, ze Cesarz samowładnym Panem w Niemczech a luterska Religiia zagubiona bydź miała, lecz przez przybycie Gustawa Adolfa, Króla Szwedskiego (1630) wzięła ta rzecz w cale inszą postać. W puścił się ów Król w tę woynę częścią swoim współnowiercom w Niemczech pomagać, szęścią urażony na Cesarza o to, że go Królem uznać niechciał. Otrzymał zwycięztwo nad Czeszarskiemi w dwuch potyczkach, a chociaż przy ostatniey potyczce (1632) pod miasteczkiem Lutzen, życie swoie utracił, przecie Cesarscy tak zesłabioni a męztwo Szwedów tak podwyższone było, że iuż ci wcale zwyciężonemi być nie mogli.

Szwedzi i ieich sprzymierzóni prowadzili ieszcze tę woynę aż do roku 1648 zodmiennym szczęściem, aż przecię na koniec ów sławny pokoy Westfalski w Mieście Munster i Osnabruck zawarto. Szląsko podczas tych 30 lat wszelakie udręczenia woienne, spustoczenia, plondrowania, niedostatek, mór i pożary ucierpiało; i było od obuch partyiow równie nieprzyiaznie trzymane. Całe okolice, z ludnośći swey ogołociałe, leżały odłogiem. Pustki, rozwaliny i gruzy wsi i miasta zaymowały, Jeszcze do dziś dnia wielo miast i wsi do dawnego bytu nie powrociło; - Inne po dziś dzien nie odbudowano. A nie tylko miecz i ogien wyniszczył Niemcze, ale i licha moneła dokuczyła biednemu ludowi i każdego dosięgła.

W pokoiu pozostało Cesarzowi Szląsko, on ale miastu Wrocławiu i xiążętom w Brzegu, Lignicy, i Oleśnicy, wolność Religii dozwolić musiał, zatym też ale była w inszych xieztwach Katolicka wiara znowu mocnie usadzona a luteranom dopuśćił Xiążęcy dom Lobkowicz w xięztwo Sagany. Oleśnica pozostała po śmierci ostatniego Piasta potómków Króla Czeskiego, Jerzego Podiebrada, a po tych wygaśniemu otrzymała iedna linia domu Wirtemberskiego przez posag to xięztwo.

XIII. Rozdział.
Wolne włości. Cesarz Leopold I.

W 16 i 1 7 wieku powstały przez xięztwów dzielenia i Cesarskie przywileta nowa Klassa stanów w Szląsku: Panowie wolnych włości (Standesherrn) którzy względem ieich pierwzeństwa i przedmiotów miadzy xiążetarni i Szlachtą stali. Takowych było 6: Militsch, Trachenborg, Warternberg, Pszczena, Dolny Bytoń i Bytoń na górnym Szląsku. (Pozniey: Festenberg, Freihahn). Pod długim panowaniem Leopolda od r. 1657 aż do 1705 używało Szląsko wnętrznego i zagranicznego pokoiu, i tylko przy częstych woynach domu Austryackiego przeciw Turkom i Francuzom uczennictwo przez pieniężne opłaty zabierało. W roku 1702 fundował ten Cesarz Akademię Wrocławską.

XIV. Rozdział.
Altranstadtska Konwencya. Cesarz Karol VI.

Następca Leopolda I.szego był iego syn Józef I., Karół XII., Król Szwedow, woienny Pan i żarliwy Protestant prowadził woynę przeciw Polszcze i stanął z iedną Armią w Saxonii. On usłyszał źe iego wspólnowiercom wiele kosciołów w Szląsku, przeciw Westfalskiemu pokoiowi odebrano, więc nacierał u Cesarza na to, aby im znowu powrócone były, a Józef I., który w tedy z Francyą w ciężką woynę zawikłany był, musiał się pokwapić do zawarcia sławney mowy w Altranstadt 1707.

Pod panowaniem Cesarza Karola VI. od r. 1711 -1740 brata przeszłego, używało Szląsko nieprzerwanego pokoju. Ziego zgonem skończyło się pokolenie męzkie domu Austryackiego, który przez 214 lat w Szląsku rządził. Marya Theresia nastąpiła za iey Oycem w dziedziczne kraie Austryackie.

XV. Rozdział.
Króla Pruskiego Pretensye do Szląska.

Już w 16 wieku zawarł Fryderyk Xiążę w Lignicy, Brzegu i Wolawie. przy okazyi złączenia małżeńskiego z pryncessą marchii Brandenburskiey, ugodę dziedzictwa z Elektorem Brandenburskim, że po wymarciu xiąźąt Lignickich, tych kraie do Elektorskiego domu Brandenburg przypaść miały. On był iak xiążę z pokolenia Piastów i też daley do tego osobliwemi Przywileiami umocniony, Cesarz Ferdynand III. dozwolił we Świdnicy, Jawornie i wielkim Głogowie, tak nazwane pokoiowe kośćioly a zaś póżniey w Hirschbergu, Landshucie, Freistacie i Saganach Kościoły budować, to iest: wyznawcom wiary Ewanielickiej.

XVI. Rozdział.
Następuiące odmiany w urządzeniu Kraiu.

Wielkorządca pierwszy nadworny Szląska, musiał oraz Kraiowe i Cesarskie interesa sprawować.
Cesarz obierał go, on był zawsze Szląskie xiąźę a zwyczaynie Biskup Wrocławski. On zwoływał Seymy xiążęce, zgromadzenia Stanów: powszechne prowadzenie spraw, było mu iedynie nadane. Roku 1630 naszadził mu Cesarz własny Kollegium, Cesarski Oberamt w Wrocławiu przy boku, przez co jego moc bardzo ograniczóna była.
Do Seymow z gromadzili się: xiążęta, wolni panowie włości (Standesherrn), Deputyrowani z dziedzictwa xiąźąt i niektorych miast.
Przy właściwym prawodaniu nie mieli oni żadnej częśći, czynieli ale przedstawiania, doradzali się nad podatkami które Cesarz żądał, rozdzielali ie na kray, wybierali ie sami i poszyłali ie do Cesarskiego dworu. Powoli obrocily się te Seymy tylko w Ceremonią, poniewaź wszystko pozwolone bydz musiało, co dwór pożądał, a te urządzenie było Kraiowi według utrzymowania, opieszałośći urzędników, rychley szkodnym niż potrzebnym. Pod Cesarską Komorą, Która iuż w r. 1547 w Wrocławiu usadzona było, stały koronne dobra, iednak z potrzeby pieniędzy sprzedali Cesarze powoli większą część znich.

XVII. Rozdział.
Stare polskie Xiążęta wymarły.

Te xiązęta z pokolenia Piastow, które w 12, 13, 14 i l5 wieku tak liczne i na tak wiele pokoleń podzielone były, wymarły powoli. W Wrocławiu w r. 1235 Swidnicy 1368, Ziembicaeh (Munsterberg) 1429, Olesnicy 1493, Głogowie i Saganach 1504, Opolu i Raciborzu 1532 a w Cieszynie 1625.
Te xięztwa przypadły potym Cesarzowi podług praw hołdowniczych i były przez Landeshauptmanow rządzone. Czasem ale przedawał ie Cesarz inszym familiom, Którym iednak nie wszystkie przywileia przyłączone zostały, tak iak te same Piaśći posiadali. Na koniec umarł w roku 1675 ostatni z Piastow, Jerzy Wilhelm, Xiążę w Brzegu, Lignicy i Wolawie.

XVIII. Rozdział.
Nowsze Xięztwie.

Zamiast starych Szląskich xiążąt odziedziczył xiążęcy Lichtensteinski dom xięztwa 0pawę i Karnow. Xiążęcy dom Auersberg, Ziembice (Munsterberg), Frankenstein. Niezważaiąc tego przywłaśćił sobie Cesarz te kraie po śmierci ostatniego xiąźęcia, nadto był Cesarz Ferdynand II., iednemu Królewiczowi z domu Brandenburskiego, ktoremu xięztwo Karnow należało, tę krainę odebrał, ponieważ tenże przyiacielem od Czechow za Króla obranego Fryderyka, Elektora Palatynatu, był. Chociaż też Cesarz do tego iako Pan naywyższy Iemu zmocniony był, to przecię podług praw hołdownczych iego w cale niewinnym dziedzicom i pokrewnym, Elektorowi Brandenburskiemu przywrocone bydż miało; lecz mimo wszystkich przcdstawień zatrzymał Cesarz te kraie, a przy przważaiącey mocy domu Austryackiego niemógli. Elektorowie Brandenburscy do ieich prawa dostąpić.

XIX. Rozdział.
Szląsko przypada do Królewsko Pruskiego domu.

Elektorstwo Brandenburg zatym przez wielkie przymioty Xiąźąt swoich, stało sic możnieyszym, przyięło 1701 Królewski tytuł w Prussach, a śmierć Cesarza Karola VI., dała Królowi Pruskiemu Fryderykowi drugiemu przyleżytość, iego domagania odnowić,

Marya Tcrcsia niechciała się do żadnych przyzwoitych kondycyi nakłonić więc Fryderyk II. w kroczył z icgo Armią do Szląska 1740. Zdobył cały Kray, otrzymał zwycięztwo 10.Kwietnia 1741 przy Molwicach w Szląsku, niedaleko Brzega, a 17-tego Maia 1742 poraził Austryakow przy Czaslan czyli Kuttusic w Czechach, na co potym Marya Teresią, będąc od więcey nieprzyiacieli śćisnioną. przemuszoną została w zawartym pokoiu w Wrocławiu, 17. Czerwca 1742, Królowi większą część kraiu aż do Morawskich gór granicznych, z przydatkiem Hrabstwa Glackiego, na potomne czasy odstąpić. Oney tylko xiztwo Cieszeńskie, z Bielskiem i część xięztw Opawy, Karnowa i Nysse pozostało. W roku 1744 wszczęła się między Austryą i Prussami nowa woyna o Szląsko, która ale iuź w r. 1745 w Dreznie 23 tego grudnia, przez zawarty pokoy zakończoną została; Gdyż Król Fryderyk II. 16 Września 1744 Pragę zdobył, Austryakow 4.Czerwca 1745 przy Hohenfriedeberg w Szląsku. 30. przy Sohrach w Czechach poraził, a xiążę Anhalt-Dessau wygrał Batalią na przeciw Sassom 15.Grudnia przy Kesseldorf w Saxonii.

XX. Rozdział.
Rząd Pruski w Szląsku.

Cały rząd kraiowy był teraz zmienionym. Seymy xiążęce: - na koniec prozna Cerernoniia, - zniesiono; Protestanći otrzymali zupełną wolność wiary, bez odięcia iey Katolikom; urządzenie kraiu otrzymało razny chód; po. datki były z większą równaśćią podzielóne i porządniey wybierano, handel i rzemiosła zachęcóne i podpierane, iednem słowem, wszystko było w lepszym sporządzeniu.

Siedmioletnia woyna.

Marya Teresia po szczęśliwym zakończeniu woyny z Francyą i Hiszpanią w pokoiu Akwisgranskim 1748, o niczem nie myślała więcey, iak o nowym pozyskaniu Szląska. Sprzymierzyła się potajemnie z Imperatorową Rossyiską, Elżbietą, i Augustem Królem Polskim Elektorem Saskim. Fryderyk II., Król Pruski, dowiedziawszy się o tym, w padł niespodzianie do Saxonii (1755) zabrał w niewolą szczupłe Sasów woysko pod Pirną okopane, i w kroczył do Czechow. Ta woyna rozszerzyła się daley: była wiedziona między Anglią i Francyą na morzu i w drugich częśćiach swiata, w Niemczech w dwuch stronach: Nad Renem i Wezerą a potym nad Elbą i Odrą, w Czechach, Szląsku, Marchii Brandenburgi i Pomeranii. Król Pruski miał tylko Anglią i niektóre niemieckie xiążęta za sprzymierzeńców. Jego nieprzyjacielami byli: Cesarzowa Marya Teresia, Cesarzowa Rossyiska, Król Francuski i Szwedski i większa część Niemczech. Szczęscie woienne często się odmieniało. 1.Pazdziernika 1756 otrzymał Fryderyk zwycięztwo pod Lowozicami 6.Maia 1757 pod Pragą, gdzie ow sławny Peldmarszałem Schwerin życie utracił a 5.Listopada 1757 tak Francuzow poraził pod Rosbachem (wieś niemiecka w Turyngii nad rzeką Geissel) że im przez tę Klęskę dalsze postępy zagrodził, stracił ale w Czerwcu bitwę przy Kollinie przeciw Austryackiemu Feldmarszałkowi Daun.

12.Listopada tegoż roku odbyli Austryacy pod Jenerałem Nadasti Swidnicę, a Generał Pruski Xiążę Beverski stracił 20.Listopada potyczkę pod Wrocławiem.

Szląsko zdało się teraz do Prussów straconym bydź, lecz gdy zaś Fryderyk 5.Grudnia 1757 pamięci godną Batalią pod Leuthen wygrał, otrzymały iego okolicznosći świetny obrot. 16. Kwietnia 1758 zdobył szturmem twierdzę Swidnicę, poraził Rossyan 25. Sierpnia, pod Zorndorf (w nowcy Marchii Brandenburskiey o milę od miasta Kustrin), Napadnionym był 14 Października od Dauna pod Hochkirch w Luzacyi, Jenerał Wedell został pod Zullichau 23. Czerwca 1759 od Laudona zwycieżony, a Fryderyk 12. Sierpnia od przymierzonych Austryaków i Rossyan pod Kunersdorf, niedaleko Frankfurtu nad Odrą. Klęską zadany, poraził ale 5. Sierpnia 1760 międey Lignicą i Parchwitz woyska Austryackie, wiedzione od Jenerała Laudana, 3. Listopada, Feldmarszałka Dauna pod Torgau w Saxonii, i królewicz Beverski 16. Sierpnia 1760 tego samego pod Reichcnbach. Na koniec wygrał krolewicz Henryk, Brat króla Pruskiego, 29. Października tegoz roku pod Freyberg w Saxonii rozsądną i ostatnią bitwę wtey woynie, gdy Imperatorowa Elżbieta I. umarła. Następca iey Piotr III. zawarł Pokoy z Prussami. Szwecya odstąpiła od stróny Maryi Teresyi, Francya pojednała się z Anglią 1762: a tak Marya Teresia skłóniła się do pokoiu, 15. Lutego 1763 w Hubertusburgu w Saxonii zawartego, w którym Wrocławski pokoy na nowo utwierdzonym był.

Szląsko było o mało nie zawsze wdowiskiem tey to woyny. Ten kray cierpiał oprócz nieomiiaiących ciężarów, iako: marszow, hołdów, Kontrybucyi, wybierania rekrutów i.t.d., ieszcze osobliwie przez pożary ogniowe i plondrowanic od kozaków.

Licha moneta Pruska, 800,000 woysk w marszach i walkach nieustaiących, tudzież drogość, dręczyły całe Niemcze nadzwyczaynie.

XXI. Rozdział
Kray się zaś wspomaga, Woyna Bawarska,

Fryderyk starał się teraz o zagoienie ran, które ta woyna zrobiła, dawał zadatki, zachęcał handel, rzemiosła i rolnictwo, kazał nowe miasta budować, zalożył szczegulnie w obszernych lasach gorniego Szląska, mnóstwo Koloniow, podpierał poddanych swoich podług możnośći, co osobliwie w tych drogich latach 1771- 1772 wielkim dobrodzieystwem było.

Śmierć bezdzietnego Elektora Bawarskiego nową woynę wznieciła. Imperatorowa Marya Teresia chciała sobie, mocą zgruntu za starzełych pretensyi, iedną część Bawryi przywłaszczyć.

Król Pruski Fryderyk II. uiął się za Elektorem Falzgrabią Reńskim, który przez ugodę z Cesarzem Józefem II. uczynioną, miał znaczney części Bawaryi ustąpić, mimo sprzeciwienia się t-mu następcy iego, Xiążęcia de Zweybruck,

Xiążę Elektor Saski, roszcząc pretensye o dziedztctwo allodyalne, złączył woysko swoie z Pruskim. Prusacy i Sasi wpadłi zdwuch stron do Czech, ale Cesarz Józef II i Lascy tak stanęli z woyskiem Austryackim, że Fryderyk II. i brat iego, Królewicz Henryk, na długo w Czechach utrzymać się nie mogli.

Maria Teresia i Fryderyk II, zawarli pokoy w Cieszynie w Maiu 1779, mocą którego Xiążę Elektor Bawarski prawie wszystko odzyskał co był postradał. Ta krotka woyna tylko na granicach bez wynośnych przypadków, wiedziena była. Względem Szląska przez to nic nie odmienióno.

XXII. Rozdział.
Fryderyk Wilhelm II.

Król Fryderyk II., miał Następcę Syna brata swego, Fryderyka Wilhelma II.

Rewolucya Francuzka przemusiła go,z Cesarzem, Anglią i inszemi xiążętami przeciw Francyi w związek wstąpić. Ta woyna nad Renem prowadzona była. W krótce ale odstąpił król od tego Alliancu, czyli sprzymierza, i zawarł pokoy znową rzecząspospolitą w Bazilei 1790.

Na Szląsko ta woyna żadnego wpływu nie miała. Znakomitsze dla tey Prowincyi były podziały Polskey. Wiednostaynośći podzieliły Prusse, Austrya i Rossya, przez wnętrzne rozruchy iuź dawno roztargnioną Polske, między sobą. Prowincyie tego kraiu, które Pruskiey Monarchii przypadły nazwano: Prussy południowe, Prussy nowe wschodnie i nowe Szląsko. Nowe Szląsko zawierało w sobie powiaty ,Pilicki i Siewierskie, które zaś ale przv ustanowieniu xięztwa Warszawskiego odpadły.

XXIII. Rozdział.
Fryderyk Wilhelm III.

Ten nasz teraznieyszy Król obiął rząd Monarii Pruskiey po swoim Oycu 1796, będąc dopiero w 27 życia roku, ale bardzo zabiegły i mądry. W następuiącym roku 1798 dał się dopiero w Berlinie koronować, dokąd Szląsko poselstwo wyprawiło, przybył ale 1798 naprzod na Rewią do Szląska z swoią Małżonką Ludowiką, ródzoną Xiężną Meklenburg Strelitz. On utrzymował mężne pokoy chciaż od Rossyi, Austryi i Anglii wyzwanym był, do przystąpienia w woynie na przeciw Francyi.

XXIV Rozdział.
Woyny przeciw Francyi.

Aż do roku 1806 używało Szląsko nieprzerwanego pokoiu. Ale gdy Napoleon, który się przez wielkie zdatnośći i osobliwą fortunę od Officera Artyleryi aż do Cesarza Francuzów wyniesł i przez swoią nienaszyconą chćiwość do woiowania zgoła całe Niemcze zwyciężył i pod władzę swoię zagarnął, była też i owa słodycz pokoiu Monarchii Pruskiey na niektóry czas od niego roztargnioną.

Przez niektóre zyski i świetne obietnice dały się Prussy od Napoleona mamić, ale sobie przez to niedowierzanie ze wszystkich stroń przycięgnęły. Szlachetny Król chciał od swego ludu wszystko nieszczęśćie woyny odwrocić, przez mąodrą szczędność i dobre sporządzenie onem udobrze czynić.

Ale gdy się, teraz zdało, ze Napoleon wswoich Traktatach z Anglią Hanoweranią oddać chciał. Saxonia z łączyła się z Prussami i przytem rachowano ieszcze na Rossyiską odległą podporę. Nie w cale iednomyślni wodzowie Prussów postępowali powolnie, Napoleon ale z iego i zwoyskiem sprzymierzu Renskiego, spiesznie. Jego woysko uczyniło się przez plondrowanie i okrucieństwa ogromnym. Ludwik, Krolewicz Pruski, mężny ale popędliwy, stał z 8000 żołnierzi pod Saa1feld, 'był ale zwyciężony i sm żvcie utracił.

14. Pazdziernika była ta nieszczęsna potyczka pod Jena i Auerstadt, wktórey Francuzi pod przewodztwem Napoleona, porazili na głowę woyska Pruskie. Między Prussami teraz naywiększe zamieszanie było. Wszystko uciekało i leszcze ledwo wychód znaleziono. Król i Królewna musieli się z łzami oddalić. Potęzna Armia z 120,000 głow rozproszoną była, 14,OOO zebrano w Erfurcie pod starym Feldmarszałkiem Mollendorf; woysko pod Hallą, dla biedy postawione, zostało porażone; iednę rotę po drugiey cofniona, a 27. października był Napoleon w Berlinie.

Fortyce Spandau, Kustrin, Stettin, Magdeburg, były bez wszelkiego okazałego opierania oddane. 10,000 Prussow musiało się pod xiążęciem Hohenlohe pod Prenslowem poddać, iak też i Jenerał Blucher po rozpacznym się bronieniu w Lubek,

Teraz też zgoła całe Szląsko stracóne było. Twierdze Grudziąż, (Graudenz) Kołobrzeg (Kollberg) Koźle, Glacz, Silberberg, zawstydziły wiele inszych przez ieich mężny odpór.

Kontrybucye i insze wydzierstwa, włożył nieprzyiaciel całemu Kraiowi Prusskiemu. A gdy Napoleon Polakóm samowładność Oyczyzny ieich przywrócić obiecał, ktorą przez dzielenie 1772, 1793 i 1795 od Rossyi, Pruss i Austryi utracili, więc też u nich wiele partyzantow znalazł. Miał on nad 250,000 żołnierzy z sobą. Bitwy pod Pultusk i Eylau (w Lutym 1807) miały na obuch stronach straszną utratę, Rossyanie przecię cofnąć się musieli, tak też wostatniey wielkiey potyczce r. 1807 d. 14. Czerwca pod Friedland w Prussach Wschodnich; poczem miedzy Napoleonem a, Cesarzem Alexandrem, tudziesz Królem Pruskimw w Tylże (Tilsit) był zawarty pokóy dnia 9. lipca 1807.

Ten pokoy nie był fortelnym dla Rossyi, bardzo utratny dla Pruss, które wszystkie swoie kraie na prawym brzegu rzeki Elby odstąpiły, od 9 Milionow poddanych ledwo połowę utrzymały i 25 Milionow talarów płacić musiał)y. W Polscze wielkie xięztwo warszawę ustanowiono, ktore Król Saski dostał. a dla tego przez Szląsko rożne drogi Sassom dozwolono. Prussy miały oprocz trzech twierdzv: wielkiego Głogowa, Kustrin i Stetinu od nieprzyiacioł opuszczone bydz, co się ale dopiero w przysztym roku stało, a Kray nieopisanie wiele ucierpiał. Król nawet swoie złote stołowe narzędzia poprzedał. aby przez odniesteńie Kontrybucyi, swoy Krav uwolnił, Z tey samey przyczyny zniesiona była wielka mnogość Szląskich Klasztorow (1811) których dobr sprzedanie szczegulnie na wypłacenie Kontrybucyi naznaczóna bydz miało.

XXV. Rozdział.
Woyny od r. 1812 aż do r. 1815.

Roku 1812 wybuchnęła woyna między Francyą i Rossyią, która podług żądania Napoleona związku z Anglią zdać nie chciała bo się bez niey w handlu dłużey utrzymać nie mogła. Wlecie tego samego roku szedł Napoleon przez Niemen a po kilku Miesiącach w ciągnął do Moskwy. Ale go tu obrót szczęście iego czekał. Poki się wtey stolicy kraiu pyszył, mnożyły i wzmacniały się Rossytskie woyska. Musiał na koniec powstać i był na drodze od strasznego mrozu napadnióny, który w związku z następaiącym nieprzyiacielem iego woyska ztarł i wnicz iak mizerne ruiny obrócił, a resztą musiał się wucieczkę udać,

Teraz złączyły się Rossyia, Prussy i Austrya, do których wnet Anglia, Szwecya, i wszystkle xiąźęta w Niemczech przystąpiły, oprócz Króla Saskiego i zbroili się na Francyą.

25. Kwietnia 1813 zeszła wielka potyczka pod Lutzen, w któroy sprzymierzóny niektóry fortyl nad francuzami otrzymali. W Sierpniu zwyciężył Jenerał Blucher Marszalka Nei nad rzeką Katzbach pod Jawornem. SZląsko teraz wybawićne było.

16, 17 i 18. Października trwała owa pamięci godna bitwa pod Lipskiem, wktórey sprzymierzóni zupełne zwyięztwo nad Francuzami odniosli i po którey nastąpiło zdobycie całey Francyi.

Dnia 31. Marca 1814 odprawiali oni sławni dwa Monarchowie. Aleksander I. i Fryderyk Wilhelm III. wiazd Tryumfalny do Paryża. Dnia 3. Kwietnia został Napoleon z tronu złożony, wyspa Elba w morzu srzodziennyrn była mu dla przyszłego przebywania naznaczoną, a Ludwika XVIII. przywrócono na Trón Francuski.

Ta wielka i świetna przemiana też iednak żadney trwałośći nie miała. Zaczem ieszcze WiedeńskiKongres zgromadzóny był, opuścił Napoleon w iednozgodzie z swemi w społecznikami, z 900 głow gardy, wyspę Elbę i przypłynęł 1. Marca 1815 do brzegów południowych Francyi. Beź wszelkiego odporu przybył do Paryża, a 20. Marca iuż zaś tu iako Cesarz pozdrowiónym był, ale dla szczęścia Europy stały ziednane woyska Sprzymierzónych mocarzi, na przeciw onemu, ieszcze pod orężem,i chociaż w potyczce pod Lygni 16. Czerwca przez iego potęgę na Prussów nacierał, to przecię 18. tego samego Mieśiąca od spólnych Prussow i Angielczykow i kilku Kroć Tysięcy bywszych żołnierzy związku Reńskiego pod przewodztwem Bohaterow Bluchera i Wellingtona, pod Ja belle Alliance iego woyska na głowę tak porażone były, że iego Panowaniu drugi raz koniec zrobiono, a onego na wyspę St. Heleny na morzu Etiopskim, iak więznia odesłano gdy pierwey d. 7. Lipca Sprzymierżoni Mocarze po drugi raz w Tryumfie do Paryża wciągli a Napoleon się sam iednemu Anglickiemu Okrętowi Armatnemu wydał był.

Dnia 20. Listopada tego samego roku był powtornie Pyryżowy Pokoi zawarty a przez to też pokoy Europy: pewnie na długie czasy utwierdzóny.

XXVI. Rozdział
Nowsze sporządzenia w Szląsku.

Roku 1816 z łączóno, po uczynionym pokoiu, z Szloskiem, trzy powiaty, od częśći wyższey Luzacyi, którą Król nasz otrzymał, iako to: powiat Gierticki, Rotenburski i Laubanski. Dotąd do Szląska należący powiat Swibuski, iest wtym roku oderwany i złączony z Zylichowskim pod Regencyą Frankfortską w Brandenburgi.

Na to mieysce iest ustanowiony w górnym Szląsku, z częśći inszych, nowy powiat: Rybnicki.

W tvmże roku rozdzielono Szlasko na cztery regencyine obwody. Regencye dotąd tylko w Wrocławiu a w Lignicy będące nie mogły każdodziennie pomnażaiących się spraw odprawić, więc na następuiące częśći Kray rozdzielony został: Obwód Wrocławski, Reichenbachski, Lignicki i Opolskim pożniey zaś zniesiono obwód regencyiny Reichenbachski a podzielono do niego należące powiaty między pozostałe obwody.

XXVII. Rozdział.
Hrabstwo Glockie.

Ten kray był wdawnych czasach wnet do Czech, wnet do Szląska rachowany, Władysław Król węgierski i Czeski, dozwolił 1453, że tameczny wielkorządca królestwa Czeskiego a potym Królem się staiący, Jerzy Podiebrad, Panstwo Glotz od Wilhelma de Leuchtenberg sobie przywłaszczyć mógł a Cesarz Fryderyk III. podniósł to państwo 1462 na lepszą synów owego Króla Podiebrada do Hrabstwa, Gdy się ci dzielili, dostał to hrabstwo Henryk starszy, xiążę w Ziemblcach i Frankensteinie, któremu ie też Władysław Król w Czechach 1472 do hołdu spuśćił i utwierdził. Henrykowi Synowie przedali ie w r. 1500 ieich ,szwagrowi, hrabi Albrechtowi de Hardek za 60,000 Koronowvch.

Hrabia Krysztof de Hardek zastawił to Hrabstwo r. 1534 Czeskiemu Królowi Ferdynandowi, który ie zaś ale wnet Janowi de Bernstein do fantu dał. R. 1549 otrzvmał ie, pierwey zafantowane a po tym wlaśćiwie, Xiąźę Ernst Bawaryi.R. 1561 wziął ie zaś Cesarz Ferdynand dla siebie, a od tych czaś zostało u korony Czeskiey, aż ie r. 1742 Fryderyk II. Król Pruski zdobył a w pokoiu Berlinskim 1763 od koróny Czeskiey Prussom oddane zostało.